Kalp Hastalıkları Nelerdir?

Kalp Hastalıkları

Kalp hastalıkları; kalbi besleyen damarları, kalp kapaklarını, kalp kasını, kalbin elektrik sistemini ve kalbi saran zarı etkileyen hastalıkların ortak adıdır. En sık görülenleri koroner arter hastalığı, kalp kapak hastalıkları, kalp yetersizliği, ritim bozuklukları, kardiyomiyopatiler ve doğumsal kalp hastalıklarıdır. Belirtileri birbirine benzeyebilir; göğüs ağrısı, nefes darlığı, çarpıntı, bacaklarda şişlik ve bayılma en sık karşılaşılanlardır.

Muayenehanede “Hocam, kalbimde bir şey var mı?” sorusunu neredeyse her gün duyarım. Bu sorunun cevabı tek kelime değildir, çünkü “kalp hastalığı” aslında birbirinden çok farklı onlarca hastalığı kapsayan bir şemsiye terimdir. Bir hastanın damarı daralmıştır, bir başkasının kapağı kaçırıyordur, bir diğerinin ritmi bozulmuştur. Hepsi kalpte olur ama nedenleri, gidişleri ve tedavileri birbirinden tamamen farklıdır.

Bu farkı anlatmak için hastalarıma kalbi bir eve benzetirim. Bu yazıda kalp hastalıklarını da bu benzetmenin sırasıyla anlatacağım.

Kalbi Bir Ev Gibi Düşünün

Kalp, dört odası (iki kulakçık, iki karıncık) olan bir evdir. Bu evin beş temel sistemi vardır ve kalp hastalıklarının hemen hepsi bu sistemlerden birinin bozulmasıyla ortaya çıkar:

Bu sistemler birbirinden bağımsız değildir. Tıkanan bir tesisat duvarlara zarar verir; zarar gören duvarlar elektriği bozar; kaçıran bir kapı zamanla bütün evi yorar. Bu yüzden bir kalp hastalığı çoğu zaman bir diğerinin zeminini hazırlar.

Kalp Hastalıkları Nelerdir?

En sık görülen kalp hastalıkları şunlardır:

1. Koroner arter hastalığı
2. Kalp krizi (miyokard enfarktüsü)
3. Anjina pektoris (kalp kaynaklı göğüs ağrısı)
4. Kalp yetersizliği
5. Atriyal fibrilasyon
6. Diğer ritim bozuklukları (taşikardiler, bradikardiler, ileti bozuklukları)
7. Aort darlığı
8. Aort yetmezliği
9. Mitral yetmezliği
10. Mitral darlığı
11. Triküspit yetmezliği
12. Hipertrofik kardiyomiyopati
13. Dilate kardiyomiyopati
14. Miyokardit (kalp kası iltihabı)
15. Perikardit (kalp zarı iltihabı)
16. Endokardit (kalp kapaklarının mikrobik iltihabı)
17. Atriyal septal defekt (ASD)
18. Ventriküler septal defekt (VSD)
19. Patent foramen ovale (PFO)
20. Diğer erişkin doğumsal kalp hastalıkları
21. Hipertansif kalp hastalığı
22. Pulmoner hipertansiyon

1. Koroner Arter Hastalığı: Tesisattaki Sorun

Dünyada en sık görülen ve en çok ölüme yol açan kalp hastalığıdır. Kalbi besleyen koroner damarların iç yüzeyinde yıllar içinde biriken plaklar damarı daraltır. Daralma ilerledikçe eforla gelen göğüs baskısı ortaya çıkar; bir plağın aniden yırtılıp damarı tıkaması ise kalp krizine yol açar. Küresel Hastalık Yükü (GBD) çalışmasına göre 2021’de dünyada yaklaşık 254 milyon kişi bu hastalıkla yaşıyordu.

Koroner arter hastalığının nedenlerini, belirtilerini ve güncel tedavi seçeneklerini Koroner Arter Hastalığı yazımda, kalp krizi belirtilerini ve kriz anında yapılması gerekenleri ise Kalp Krizi Nedir? yazımda ayrıntılı olarak anlattım.

2. Kalp Kapak Hastalıkları: Kapılardaki Sorun

Kalbin dört kapağı vardır: aort, mitral, triküspit ve pulmoner kapak. Bu kapaklar kanın kalp içinde tek yönde akmasını sağlayan kapılardır. Kapak iki şekilde bozulabilir: Ya yeterince açılmaz (darlık) ya da tam kapanmaz ve kanın geri kaçmasına izin verir (yetmezlik). İki durumda da kalp aynı işi yapabilmek için daha fazla çalışmak zorunda kalır ve yıllar içinde yorulur.

Kapak hastalıkları çoğu zaman sanıldığından daha yaygındır ve yaşla belirgin şekilde artar. Ekokardiyografiyle taranan yaklaşık 12 bin yetişkini kapsayan bir çalışmada orta veya ileri derecede kapak hastalığı sıklığı 18–44 yaş grubunda %0,7 iken, 75 yaş ve üzerinde %13,3’e yükseliyordu. Yani 75 yaş üstündeki her 8 kişiden biri, çoğu zaman farkında olmadan önemli bir kapak hastalığıyla yaşıyor.

Aort darlığı

İleri yaşta en sık karşılaştığımız kapak hastalığıdır. Aort kapağı yıllar içinde kireçlenip sertleşir ve kalbin vücuda kan pompaladığı çıkış kapısı daralır. Uzun süre sessiz seyredebilir; belirtiler başladığında ise genellikle eforla nefes darlığı, göğüs ağrısı ve baş dönmesi ya da bayılma görülür. Belirti veren ciddi aort darlığı tedavi edilmezse gidişi kötüdür. Bugün açık kalp ameliyatının yanı sıra, uygun hastalarda kasıktan kateterle yeni bir kapak yerleştirilen TAVI yöntemi de uygulanabiliyor.

Mitral yetmezliği

Sol kulakçık ile sol karıncık arasındaki mitral kapağın tam kapanmaması ve her kalp atışında kanın bir kısmının geriye kaçmasıdır. Kapağın kendisindeki yıpranmadan ya da genişlemiş, zayıflamış bir kalpten kaynaklanabilir. İlerledikçe nefes darlığı, yorgunluk ve çarpıntıya yol açar. Tedavi seçenekleri arasında ilaçlar, cerrahi onarım ve açık ameliyat için riski yüksek olan uygun hastalarda kateterle kapağa klips yerleştirilen MitraClip yöntemi bulunuyor. Ayrıntıları mitral kapak yetmezliği tedavisi sayfasında bulabilirsiniz.

Mitral darlığı

Çoğunlukla çocukluk veya gençlikte geçirilen romatizmal ateşin yıllar sonra ortaya çıkan bir sonucudur. Daralan mitral kapak nedeniyle kan akciğerlere doğru göllenir; nefes darlığı, çarpıntı ve çabuk yorulma ortaya çıkar. Uygun kapak yapısına sahip hastalarda daralmış kapak, kateterle ilerletilen bir balonla açılabiliyor. Ayrıntılar için mitral kapak darlığı tedavisi sayfama bakabilirsiniz.

Triküspit yetmezliği

Kalbin sağ tarafındaki triküspit kapağın kaçırmasıdır. Uzun yıllar “unutulmuş kapak” olarak anılsa da, ileri derecede olduğunda bacaklarda ve karında şişlik, halsizlik ve iştahsızlıkla yaşam kalitesini ciddi şekilde bozar. Son yıllarda açık ameliyat riski yüksek hastalarda kateterle uygulanan TriClip ve TricValve gibi yeni tedavi seçenekleri kullanıma girdi.

3. Kalp Yetersizliği: Duvarların Yorulması

Kalp yetersizliği, kalbin vücudun ihtiyacı olan kanı yeterince pompalayamaması ya da yeterince dolamamasıdır. Adındaki “yetersizlik” kelimesi hastaları korkutur ama bu, kalbin durduğu anlamına gelmez; kalbin işini zorlanarak yaptığı anlamına gelir. GBD verilerine göre 2019’da dünyada yaklaşık 56 milyon kişi kalp yetersizliğiyle yaşıyordu.

Kalp yetersizliği çoğu zaman tek başına bir hastalık değil, başka hastalıkların ortak son durağıdır. En sık nedenleri koroner arter hastalığı ve geçirilmiş kalp krizi, uzun yıllar kontrolsüz seyreden yüksek tansiyon, kapak hastalıkları ve kardiyomiyopatilerdir.

Tipik belirtileri şunlardır:

• Eforla, ilerleyen dönemde ise dinlenirken de ortaya çıkan nefes darlığı
• Düz yatınca nefes darlığı, gece nefes darlığıyla uyanma, birden fazla yastıkla uyuma ihtiyacı
• Ayak bileklerinde ve bacaklarda şişlik
• Kısa sürede açıklanamayan kilo artışı (vücutta sıvı birikmesine bağlı)
• Çabuk yorulma ve halsizlik

Kalp yetersizliği tedavisinde son on yılda büyük ilerleme kaydedildi. Bugün kullandığımız ilaç kombinasyonları hem şikâyetleri azaltıyor hem de hastaneye yatışları ve ölüm riskini belirgin şekilde düşürüyor. Altta yatan neden tedavi edilebiliyorsa (örneğin tıkalı bir damar ya da ciddi bir kapak hastalığı),bunun düzeltilmesi kalbin toparlanmasına önemli katkı sağlar.

4. Ritim Bozuklukları: Elektrik Tesisatındaki Sorun

Kalp, kendi içindeki bir elektrik sistemiyle düzenli olarak atar. Bu sistemdeki bozukluklar kalbin çok hızlı, çok yavaş ya da düzensiz atmasına yol açar. Belirtiler hiç olmayabileceği gibi çarpıntı, göğüste boşalma hissi, baş dönmesi, nefes darlığı ve bayılma şeklinde de ortaya çıkabilir.

Atriyal fibrilasyon

En sık görülen kalıcı ritim bozukluğudur. Kulakçıklar düzenli kasılmak yerine titreşir ve kalp düzensiz atar. GBD 2023 verilerine göre dünyada yaklaşık 59 milyon kişi atriyal fibrilasyonla yaşıyor. Atriyal fibrilasyonu önemli kılan asıl şey, kulakçıkta pıhtı oluşmasına ve bu pıhtının beyne giderek inmeye yol açabilmesidir. Bu nedenle tedavinin temelinde, riski olan hastalarda kan sulandırıcı ilaçlarla inmenin önlenmesi yer alır. Ritmin ya da kalp hızının kontrolü için ilaçlar ve kateter ablasyonu kullanılır.

Diğer ritim bozuklukları

Ani başlayıp ani biten hızlı çarpıntılar (supraventriküler taşikardiler),karıncıklardan kaynaklanan ve bazen hayatı tehdit edebilen ritim bozuklukları ve kalbin fazla yavaşladığı ileti bozuklukları da bu gruptadır. Yavaş ritim bozukluklarında kalıcı kalp pili, hayatı tehdit eden ritim bozukluğu riski yüksek hastalarda ise kalbin içine yerleştirilen şok cihazı (ICD) kullanılabilir.

Her çarpıntı hastalık anlamına gelmez. Kahve, stres, uykusuzluk veya ateş sırasında kalbin hızlanması normaldir. Ancak bayılma, göğüs ağrısı ya da nefes darlığıyla birlikte olan, sık tekrarlayan veya nedensiz başlayan çarpıntılar mutlaka değerlendirilmelidir.

5. Kardiyomiyopatiler: Kalp Kasının Kendi Hastalıkları

Kardiyomiyopati, kalp kasının yapısının ve işlevinin, damar ya da kapak hastalığı olmadan bozulmasıdır. Önemli bir kısmı genetik kökenlidir.

Hipertrofik kardiyomiyopati

Kalp kasının, özellikle sol karıncık duvarının, açıklanamayan şekilde kalınlaşmasıdır. En sık görülen kalıtsal kalp hastalığıdır ve yaklaşık 500 kişiden birini etkilediği tahmin ediliyor. Pek çok hasta uzun ve sağlıklı bir yaşam sürer; ancak bazı hastalarda nefes darlığı, göğüs ağrısı, bayılma ve ciddi ritim bozuklukları görülebilir. Gençlerde ve sporcularda ani ölümün önemli nedenlerinden biri olduğu için, tanı konan hastaların birinci derece akrabalarının da taranması gerekir. Kalınlaşan kasın kalbin çıkış yolunu daralttığı hastalarda ilaçların yanı sıra kateterle veya cerrahiyle yapılan tedaviler uygulanabiliyor. Ayrıntılar için hipertrofik kardiyomiyopati sayfama bakabilirsiniz.

Dilate kardiyomiyopati

Kalbin genişleyip kasılma gücünü kaybetmesidir ve kalp yetersizliğinin önemli nedenlerinden biridir. Genetik yatkınlık, geçirilmiş viral enfeksiyonlar, aşırı alkol kullanımı, bazı kanser ilaçları ve gebelik gibi farklı nedenlerle ortaya çıkabilir.

6. Doğumsal Kalp Hastalıkları: Evin Planındaki Farklılık

Doğumsal kalp hastalıkları, en sık görülen doğumsal anomali grubudur ve doğan her 100 bebekten yaklaşık birini etkiler. Tıptaki ilerlemeler sayesinde bugün bu çocukların büyük çoğunluğu yetişkinliğe ulaşıyor ve erişkin doğumsal kalp hastalıkları giderek büyüyen ayrı bir uzmanlık alanı haline geldi. Ayrıca bazı doğumsal kalp hastalıkları ilk kez yetişkinlikte fark ediliyor.

Yetişkinlerde en sık karşılaştığımız doğumsal kalp hastalıkları kulakçıklar ya da karıncıklar arasındaki duvarda bulunan açıklıklardır:

• Atriyal septal defekt (ASD): İki kulakçık arasındaki duvardaki deliktir. Yıllarca belirti vermeyebilir; ilerleyen yaşta nefes darlığı, çarpıntı ve sağ kalpte genişlemeye yol açabilir.
• Ventriküler septal defekt (VSD): İki karıncık arasındaki duvardaki deliktir. Küçük olanlar çoğu zaman kendiliğinden kapanır ya da sorun yaratmaz; büyük olanlar tedavi gerektirir.
• Patent foramen ovale (PFO): Anne karnında açık olan ve doğumdan sonra kapanması gereken küçük bir geçidin açık kalmasıdır. Toplumda oldukça yaygındır ve çoğu kişide hiçbir sorun yaratmaz. Ancak özellikle genç yaşta, başka bir nedeni bulunamayan inme geçiren bazı hastalarda önemli bir rol oynayabilir.

Uygun hastalarda bu açıklıkların önemli bir kısmı bugün ameliyat gerekmeden, kasıktaki toplardamardan ilerletilen özel bir kapatma cihazıyla kapatılabiliyor.

7. Kalp Zarı ve Kalbin İltihabi Hastalıkları

Kalbi saran zarın iltihabına perikardit denir; genellikle öne eğilince azalan, nefes alınca artan keskin bir göğüs ağrısıyla kendini gösterir. Kalp kasının iltihabı olan miyokardit çoğunlukla viral enfeksiyonlardan sonra gelişir ve gençlerde göğüs ağrısı, çarpıntı veya nefes darlığına yol açabilir. Kalp kapaklarının mikrobik iltihabı olan endokardit ise kapak hastalığı olan, yapay kapak taşıyan kişilerde daha sık görülen ve acil tedavi gerektiren ciddi bir hastalıktır. Uzun süren açıklanamayan ateş, bu hastalarda mutlaka akla getirilmelidir.

Kalbin Komşuları: Aort ve Damar Hastalıkları

Tam anlamıyla kalp hastalığı sayılmasalar da, aynı risk faktörleriyle gelişen ve kardiyoloğun yakından ilgilendiği damar hastalıkları da vardır. Ana atardamarımızın balon gibi genişlemesi olan aort anevrizması, çoğu zaman belirti vermeden büyür ve yırtılırsa hayatı tehdit eder; uygun hastalarda açık ameliyat yerine damar içinden stent-greft yerleştirilen EVAR yöntemiyle tedavi edilebilir. Bacak damarlarının daralması olan periferik arter hastalığı ise yürürken baldırlarda ağrıyla kendini gösterir ve çoğu zaman koroner damarlarda da hastalık olduğunun işaretidir.

Hangi Belirtiler Bir Kalp Hastalığını Düşündürmeli?

Kalp hastalıklarının belirtileri birbirine çok benzeyebilir. Aynı nefes darlığının arkasında bir damar darlığı, bir kapak sorunu ya da bir ritim bozukluğu olabilir. Bu yüzden belirtiyi değil, hastayı bir bütün olarak değerlendiririz. Yine de yol gösterici olması için en sık belirtileri ve akla gelen hastalıkları özetledim:

Dinlenirken başlayan ve 5 dakikadan uzun süren göğüs ağrısı, ani başlayan ciddi nefes darlığı, bayılma ya da konuşma bozukluğu ve vücudun bir yarısında güçsüzlük gibi inme belirtilerinde beklemeden 112’yi arayın.

Kalp Hastalıkları Nasıl Teşhis Edilir?

Tanının en değerli aracı hâlâ ayrıntılı bir görüşme ve muayenedir; bir kapak hastalığından şüphelenmemizi sağlayan ilk ipucu çoğu zaman steteskopla duyulan bir üfürümdür. Ardından ihtiyaca göre şu testlerden yararlanırız:

• EKG: Ritim bozukluklarını, geçirilmiş ya da devam eden kalp krizi bulgularını ve kalp kasındaki kalınlaşmayı gösterebilir.
• Ekokardiyografi (kalp ultrasonu): Kalbin kasılma gücünü, kapakları, duvar kalınlığını ve doğumsal açıklıkları gösteren temel testtir.
• Ritim Holter ve olay kaydediciler: Ara ara gelen çarpıntıların yakalanmasını sağlar.
• Efor testi, stres testleri ve koroner BT anjiyografi: Koroner arter hastalığının değerlendirilmesinde kullanılır.
• Kardiyak MR: Kalp kası hastalıklarında ve miyokarditte ayrıntılı bilgi verir.
• Koroner anjiyografi: Koroner damarların en net görüntüsünü sağlar ve gerektiğinde aynı seansta tedavi imkânı sunar.

Kalp Hastalıklarından Korunmak Mümkün mü?

Doğumsal ve genetik kalp hastalıklarını önleyemesek de, kalp hastalıklarının büyük bölümü aynı risk faktörlerini paylaşır ve bu risk faktörleri kontrol edilebilir. Dünya Sağlık Örgütü de kalp ve damar hastalıklarının çoğunun sigara, sağlıksız beslenme, obezite, hareketsizlik ve zararlı alkol kullanımı gibi davranışsal risk faktörlerine müdahaleyle önlenebileceğini vurguluyor.

• Sigarayı ve tütün ürünlerini tamamen bırakın.
• Tansiyonunuzu, kolesterolünüzü ve kan şekerinizi bilin; yüksekse tedavi edin.
• Haftada en az 150 dakika orta tempolu egzersiz yapın.
• Akdeniz tipi beslenin, tuzu ve işlenmiş gıdaları azaltın.
• İdeal kilonuzu koruyun, uykunuzu ve stresinizi ihmal etmeyin.
• Ailenizde erken yaşta kalp hastalığı, ani ölüm ya da kalp kası hastalığı varsa bunu doktorunuza mutlaka söyleyin.

Kalp Hastalıkları Hakkında Sık Sorulan Sorular

En sık görülen kalp hastalığı hangisidir?

Dünyada en sık görülen ve en çok ölüme yol açan kalp hastalığı koroner arter hastalığıdır. Onu kalp yetersizliği ve atriyal fibrilasyon gibi yaygın hastalıklar izler. İleri yaşta kapak hastalıkları, özellikle aort darlığı ve mitral yetmezliği de oldukça sıktır.

Kalp hastalığı hiç belirti vermeden olabilir mi?

Evet. Koroner arter hastalığı, kapak hastalıkları, atriyal fibrilasyon ve hipertrofik kardiyomiyopati uzun süre hiçbir belirti vermeyebilir. Bu yüzden risk faktörü olan kişilerde, şikâyet olmasa bile düzenli kardiyoloji kontrolü önemlidir.

Kalp hastalıkları kalıtsal mıdır?

Bazıları doğrudan kalıtsaldır; hipertrofik kardiyomiyopati ve bazı ritim bozuklukları bunlara örnektir. Koroner arter hastalığında ise doğrudan kalıtım değil, ailesel yatkınlık söz konusudur. Ailenizde erken yaşta kalp hastalığı ya da açıklanamayan ani ölüm varsa, sizin de değerlendirilmeniz gerekir.

Kalp kapak hastalıkları ameliyatsız tedavi edilebilir mi?

Bazı hastalarda evet. Aort darlığında TAVI, mitral yetmezliğinde MitraClip, triküspit yetmezliğinde TriClip ve TricValve, mitral darlığında ise balonla kapak açma gibi kateter yöntemleri uygun hastalarda açık ameliyata alternatif olabiliyor. Hangi yöntemin uygun olduğuna, hastanın yaşı, genel durumu ve kapağın yapısı birlikte değerlendirilerek karar verilir.

Kalp çarpıntısı her zaman hastalık belirtisi midir?

Hayır. Stres, kafein, uykusuzluk, ateş veya tiroit sorunları kalbin hızlanmasına yol açabilir. Ancak bayılma, göğüs ağrısı veya nefes darlığıyla birlikte olan, sık tekrarlayan ya da nedensiz başlayan çarpıntılar kardiyolog tarafından değerlendirilmelidir.

Hangi yaşta kardiyoloji kontrolüne gidilmelidir?

Belirtisi olan herkes yaşından bağımsız olarak değerlendirilmelidir. Hiç şikâyeti olmayan kişilerde ise 40 yaşından sonra, risk faktörü olanlarda ve ailesinde erken yaşta kalp hastalığı bulunanlarda daha erken bir kardiyoloji değerlendirmesi öneririm. Yoğun spor yapan gençlerde de spora başlamadan önce kalp değerlendirmesi yapılması faydalıdır.

Son Söz

Kalp hastalıkları tek bir hastalık değil, kalbin farklı sistemlerini etkileyen geniş bir ailedir. İyi haber şu ki bu ailenin hemen her üyesi için bugün etkili tanı ve tedavi yöntemlerimiz var; üstelik bunların giderek artan bir kısmı ameliyat gerektirmeden, kateterle uygulanabiliyor. Önemli olan belirtileri önemsemek, risk faktörlerini erkenden kontrol altına almak ve kalbinizi düzenli olarak kontrol ettirmek. Kalbinizle ilgili bir sorunuz olduğunda iletişim sayfasından bize ulaşabilirsiniz.

Kaynaklar

• Global burden of ischemic heart disease, 1990–2021 (GBD 2021)
• Nkomo VT ve ark. Burden of valvular heart diseases: a population-based study. Lancet, 2006
• Global prevalence of heart failure and atrial fibrillation, GBD 2019 (PMC)
• Global epidemiology of atrial fibrillation and atrial flutter, GBD 2023
• Cardiomyopathies: An Overview (PMC)
• CDC, Data and Statistics on Congenital Heart Defects
• World Health Organization, Cardiovascular diseases (CVDs)